person_outline

De dialoog over Samensturing, deel 4

dialoog > De dialoog over Samensturing, deel 4 | leiderschap

Dit blog is deel 4 in een serie blogs over dialoog, deel 1, deel 2 en deel 3 vind je hier.

Over verbinding, vertrouwen, vakvrouwschap en wederkerigheid

Een jaar geleden schreef ik, samen met Joop een boek over samensturing en leiderschap in de Zorg.1 We onderzochten daarin de betekenis van het adagium ‘de cliënt staat centraal’ en constateerden dat veel zorgorganisaties dat principe wel onderschrijven, maar dat de praktijk veel weerbarstiger is.
Toen ik dit boek aanbood aan een van de verzorgenden in het verpleeghuis waar mijn moeder woont was haar reactie nogal confronterend: “Zelfsturing..?, Ja, dat zouden ze hier wel willen, dan krijgen wij er nog meer taken bij en krijg ik het op mijn brood als er iets niet goed gaat..”


In het gesprekje dat daarop volgde werd al snel duidelijk hoe zij het begrip “zelfsturing’ (of zelforganisatie, zoals het bij hen werd genoemd) ervaart: als een bezuinigingsmaatregel waardoor ze ook de taken van hun teamleider er nog bij zouden krijgen. Ook het achterliggende verhaal, dat daardoor de cliënt beter gehoord zou worden werd niet herkend. Luisteren naar de cliënt, dat deden ze al en daar zouden ze alleen maar minder tijd voor krijgen. Bovendien: de werkdruk was zo hoog, dat er nauwelijks tijd was voor de beoogde dialoog met de cliënt.

In een later gesprek met haar teamleider werd de spagaat van de sturing in de zorg nog scherper neer gezet. De politiek en de samenleving willen dat de zorg klantgericht wordt. Maar tegelijkertijd blijft het hele systeem van sturing, protocollen, verantwoording afleggen, registratie, externe druk, onzekerheid over budgetten en wat wel en niet mag recht overeind staan. We moeten beter inspelen op de cliënt, maar weten tegelijkertijd niet welke activiteiten daarbij nu wel of niet worden vergoed. En we moeten op veel vragen van de cliënt of de mantelzorgers nee verkopen, omdat daar geen geld voor is.

Met dit verhaal begint een artikel over zelfsturing in zorg & welzijn dat ik op dit moment aan het schrijven ben. En het geeft naar mijn idee de spagaat van deze tijd heel scherp weer. We leven in een tijd van kanteling, aldus Jan Rotmans e.a., maar de oude structuren zijn nog in stand, De nieuwe tijd vraagt een andere manier van overleg en nieuwe vormen van leiderschap, de oude tijd roept om controle en scherpe afspraken. De nieuwe tijd vraagt om verbindend leiderschap en vertrouwen.
En in de zorg merken we dan dat er wel wordt gesproken over zelfsturing, maar dat dat in veel situaties wordt ervaren als een opgelegde zelfsturing en tot wat wij ons boek beschrijven als ‘gevaarlijke dialogen’.
En dat maakt de verleiding groot voor leidinggevende / management om het belang van zelfsturing ‘op te leggen’ aan het eigen team en daarbij het team te overtuigen van de meerwaarde, ook voor de medewerker zelf. Het wordt het elfde gebod: “GIJ zult zelf-sturen en de eigen regie nemen”

Met dit verhaal wil ik ook beginnen aan mijn antwoord op de vraag van Sabine: wat is de rol van het management bij het versterken van samensturing. In ons boek gebruiken we daarvoor de metafoor van de stuurvrouw bij het roeien. Zij zit wel heel alleen tegenover de acht andere roeisters, maar zegt zelf: ‘hoe meer ik stuur, des te meer onrust in de boot. Mijn rol is: kijken, aanvoelen wat er gebeurd, zorgen dat er verbinding blijft tussen de roeiers en dat we samen onze gedeelde wil om een mooie tijd neer te zetten waar kunnen maken. Ik vertegenwoordig de wil, het verlangen van het geheel. Eigenlijk sturen we altijd met z’n negenen’.
Leiderschap betekent daarbij: initiatief nemen tot de dialoog over “waar doen we het ook al weer voor” en ‘wat betekent samensturing voor ons’. Stuurvrouw zijn is dan meestal: af en toe een beetje bij-sturen, vanuit de vraag en de behoefte van het team.
Dat vraagt dus: in het samen-denken en samen-werken steeds de verbinding versterken vanuit vertrouwen in het vakvrouwschap en de betrokkenheid van de anderen.
Wat daarbij nodig is, is naar mijn idee:

  • investeren in de dialoog over een gedeelde taal en een gedeeld beeld  van wat we verstaan onder ‘de cliënt staat centraal’ en ‘zelfsturing of samensturing’
  • kijken, luisteren, verbinding leggen
  • ruimte geven, initiatief van allen stimuleren
  • in het proces van kanteling de tegenstrijdige eisen van de oude tijd en het nieuwe verlangen herkennen en daar boven uit kunnen stijgen. En onder de externe druk van politiek, markt, financiering toch zorgen voor het optimaliseren van de ‘vrije ruimte’ voor zichzelf- sturende professionals en samen-sturende teams.

Ik verwijs hierbij graag ook naar het blog van Frans Wilms, bestuurder bij Radar, van 12 september op deze site met als titel ‘In verbinding blijven met de ander en jezelf’ Hij beschrijft hoe ‘in verbinding blijven’ een blijvende zelfreflectie vraagt. En noemt een aantal kernbegrippen die van betekenis zijn om van gesprekken ‘ontmoetingen’ te maken: uitnodigen, delen, begrijpen, benoemen en: je eigen valkuilen zien. De moeite waard om nog eens na te lezen.

Vergelijkbare ervaringen van de gevaarlijke dialoog als ik hierboven heb geschetst tussen organisatie en medewerker, herken ik overigens ook in veel van contacten tussen cliënt/mantelzorger en gemeente in het kader van de keukentafelgesprekken: Die worden wel gepresenteerd als tweezijdig en als een wederkerige dialoog, waarbij gezocht wordt naar wat de behoefte is van de cliënt,  maar als de uitkomst al van tevoren vast staat, dan voelen mantelzorgers zich klemgezet en niet gehoord en is er dus geen sprake van een echte dialoog.

@Een vraag aan Rianca: Herken jij het gevaar van de gevaarlijke dialoog in jouw ervaringen met de keukentafelgesprekken en in de gesprekken tussen leidinggevenden en medewerkers ook? En op welke manier kun je als mantelzorger of als medewerker deze gesprekken toch weer wederkerig maken?

Het voorgaande verhaal geeft voor een deel ook al antwoord op de tweede vraag van Sabine: wanneer is er sprake van ‘samensturing en synergie’ In ons boek beschrijven we dat veel uitgebreider en geven we veel voorbeelden. Hier even in de kern: daar waar we de ander echt zien, we vertrouwen als basis zien van ons samen-denken en samen doen, we oprecht nieuwsgierig zijn naar de ander, blijven kijken, onszelf en de ander spiegelen ontstaat een  dialoog waarbinnen we ‘boven onszelf uitstijgen’ . Het is de flow van de roeiers, als alles loopt zoals ze hadden gehoopt. Die flow ontstaat ook in een team als alle aandacht gericht is op het gemeenschappelijke verlangen. En als dan blijkt dat mijn reflectie de ander helpt om te leren en nieuwe ideeën te krijgen – en omgekeerd natuurlijk.
Samensturing en synergie ontstaat uit het steeds beter leren om ‘op een andere (dialogische)manier te kijken naar de omgeving, naar de ander en naar onszelf. Ik herhaal niet het hele lijstje uit ons boek, wel een paar kernwoorden:

Van tegen- denken via mee-denken naar samen-denken.
Van debat via dialoog naar dialoog en reflectie
Van vergaderen via overleggen naar ontmoeten
Van instrueren via communiceren naar vertrouwen en verbinding
Van sturen via zelfsturing naar samen-sturen

@Rianca, wat is volgens jou de kern van een ‘andere manier van kijken’ als basis voor ‘samensturing in dialoog’? En wat levert dat ‘de organisatie’ op?

Over politiek en samensturing

Sabine, jouw laatste vraag over ‘politiek en samensturing’ vind ik het lastigs te beantwoorden en daar zou ik graag met meer mensen (bij voorbeeld tijdens het komende symposium) over doordenken. Ik neem jouw stukje in jouw blog graag nog een keer over om er aan het eind mijn reactie aan toe te voegen. Jij schreef: "Op de vraag wat er volgens mij kan veranderen in de politiek om tot Samensturing te komen, kunnen dezelfde parallelle processen plaatsvinden als momenteel in veel organisaties plaatsvindt.
In de politiek is het niet anders of hoort het niet anders te zijn dan in organisaties. De politiek maakt deel uit van de maatschappij zoals we die kennen en is dan ook geen andere, aparte of gescheiden wereld. Gelet op de cultuur van debat en discussie is de weg naar een politiek bestel waarin dialoog en Samensturing leidend zijn een mooie uitdaging. Wanneer we in organisaties uitgaan van principes als autonomie, verantwoordelijkheid en zelfsturing (eigen regie, participatie, zeggenschap) dan kan de politiek toch niet achterblijven? Vanuit de gedachte dat alles met elkaar samenhangt, dat niets op zichzelf staat, dat alles en iedereen onderdeel uit maakt van het groter geheel kan het niet anders dan dat de politieke wereld deze waarden omarmt en beweegt van debat en discussie naar dialoog en Samensturing. Of ben ik dan toch wat te naïef?"

Het verlangen naar betere tijden kan in mijn ogen nooit naïef zijn. We hebben het dromen, het vooruitkijken naar hoe het mooier en beter kan nodig, om met elkaar op weg te gaan en onze dromen te realiseren. Maar als ik de ‘gevaarlijke dialoog’ ergens herken, dan is het nu wel in het politieke debat. Ik maak me op dit moment heel veel zorgen over de manier waarop het debat b.v. over de vluchtelingen, maar ook over de zorg wordt gevoerd, over de verharding van het  debat en het maatschappelijk klimaat, waar mensen steeds meer tegen elkaar in plaats van met elkaar praten. Ik verlang naar een andere politiek en een ander maatschappelijk klimaat.

Maar tegelijkertijd zie ik veel mensen om me heen met hetzelfde verlangen naar een andere manier om de problemen te doordenken. Ik zie een mevrouw opstaan tijdens een inspraakavond over vluchtelingen, die tegen het geschreeuw van een kleine groep in een rustig en bevlogen verhaal houdt voor het samen nadenken over mogelijke oplossingen. Ik hoor ook het verhaal van de mantelzorger, die blijft bellen naar de gemeente omdat ze het niet accepteert dat de gemeente steeds aangeeft dat ‘er geen ruimte is voor een persoonlijk contact met de client’. En ik ben steeds weer onder de indruk van alle mensen die als vrijwilliger een bijdrage leveren aan maatschappelijke verandering. Ook dat is politiek.

De politiek, dat zijn wij, dat is iedereen die in maatschappelijk organisaties actief is. Dat is ieder die initiatief neemt om de wereld wat mooier te maken. En ieder die actief is kan er dus voor kiezen om met anderen te zoeken naar gedeelde waarden en normen, om de verbinding te versterken in plaats van de tegenstellingen. Leiderschap bij samensturing vraagt verbinding, luisteren, nieuwsgierigheid en het kunnen reflecteren op gemeenschappelijke verlangens en  waarden.  De dialoog betekent overigens niet: meewaaien met wat de ander zegt,  maar is ook heel duidelijk eigen visie onder woorden brengen – en ander uitnodigen daarop te reageren – bezwaren serieus nemen en ‘omzetten i aanvullingen / verbeteringen.

Wat ik op dit  moment mis in het maatschappelijk debat is en verbindend leiderschap en een gedeeld referentiepunt van waaruit we elkaar kunnen bevragen. Dat gedeelde referentiepunt is voor mij: de menselijke waardigheid (en niet de economische groei), zoals uitgewerkt in de universele verklaring van de rechten van de mens.  Pas als we weer zo’n gedeeld verlangen hebben, is een open dialoog mogelijk. Onze bijdrage kan zijn: in vrijwilligerswerk , in maatschappelijke organisaties vanuit dat perspectief aan de slag gaan en de verbinding met anderen zoeken. En daarnaast vanuit het zoeken naar verbindend leiderschap en die gedeelde waarden actief deelnemen aan het maatschappelijk debat. Door te laten horen wat wij zien en nodig hebben, door de mensen die hun nek uitsteken voor een andere politiek te ondersteunen, door zelf zo weinig mogelijk te praten over “HUN.   We hebben referentiepunt nodig + nieuwe helden + een groeiende groep mensen die mee denken en doen.

Dat zie ik vooral als een opdracht voor mezelf: ben ik zelf nog wel echt geïnteresseerd in de mening van ‘politieke tegenstanders’ – hoor ik haar/ zijn behoefte/ verlangen nog wel? En durf ik mijn eigen ideeën ter discussie te stellen? Dat is in het politieke debat niet anders dan binnen organisaties, want ook daar vraagt samensturing van mij: mijn eigen overtuigingen durven te laten bevragen.
@Rianca, zie jij tekenen van verbindend leiderschap en samensturing als een mogelijkheid binnen de bestaande politieke organisaties? En op welke manier kan vanuit maatschappelijke organisaties de druk op ‘de politiek’ naar meer verbinding worden versterkt.

1) Kees Schilder & Joop Boukes – Zelfsturing of Samensturing, leiderschap bij client-georienteerd werken – academic service 2014


Interessant blog? Like it op Facebook, +1 op Google, Tweet het of deel dit blog op andere bookmarking websites.

Kees Schilder
Geschreven door Kees Schilder
Blogger
bloggen lb > De dialoog over Samensturing, deel 4 | leiderschap
bloggen lmb > De dialoog over Samensturing, deel 4 | leiderschap
twitter's Profielfoto
twitter antwoordt op het onderwerp: #1437 1 jaar 7 maanden geleden

Wat vind jij? deel het met ons!

INFO: You are posting the message as a 'Guest'

×
Niets meer missen?

Schrijf je nu in voor onze (max.) wekelijkse nieuwsbrief en mis geen enkel Leiderschapsblog of -nieuwsbericht meer.